दिक्साधनं तत्स्वरूपञ्च

दिग्साधने अनेकाः विधयः सन्ति। प्रायः जनाः उदयकालिकभास्करं दृष्टवा दिशायाः निर्धारणं कुर्वन्ति । किन्तु इयं विधिः प्रामाणिकं न अस्ति । यतोहि सूर्यप्रतिदिनं निश्चयेन पूर्वात् न निर्गच्छति । पूर्वे स्पष्टसूर्योदयः बर्षे द्विवारं सायनमेषः तथा सायनतुलायाःसंक्रमणस्य काले अर्थात् चैत्र 21 एवं 23 आश्विनमासे एव भवति। इतरभिन्नं उत्तरायणदक्षिणायणश्च कारणात् सूर्यस्य स्थितिः प्रतिदिनं परिवर्तते। अतः दिशायाः इयं विधिः न विश्वसनीयः। दिशानिर्धारणस्य एकाविधिः मैग्नेटिककम्पासइति । एतत् दिशासूचकयत्रं अस्ति यत्र दिशासूचकाः चिह्निताः भवन्ति । तस्य केन्द्रे एकं लोहसूचिका भवति या पृथिव्याः उत्तरध्रुवाद् आकृष्टः सदा उत्तरदिशां सूचयति । विभिन्नग्रन्थेषु दिक् साधनस्य नियमः बहु सम्यक् रुपेण विभिन्नप्रकारेण वर्णितम्।